بیماری طاعون یا «مرگ سیاه» از جمله بیماری‌های عفونی است که نام آن با همه‌گیری‌های مرگبار تاریخ گره خورده است؛ اما آیا این بیماری در دنیای امروز همچنان تهدیدی جدی برای سلامت انسان‌ها محسوب می‌شود؟ بازگشت ظرفیت تشخیصی آزمایشگاه مرجع طاعون انستیتو پاستور ایران به سطح قابل قبول، بار دیگر توجه‌ها را به وضعیت این بیماری، احتمال انتقال آن به انسان و آمادگی نظام سلامت کشور جلب کرده است.
به گفته احسان مصطفوی، رئیس انستیتو پاستور ایران، طاعون همچنان به شکل محدود در حیات وحش و میان برخی جوندگان صحرایی در مناطقی از شمال‌غرب کشور گردش دارد؛ با این حال، تغییر سبک زندگی، دسترسی به آنتی‌بیوتیک‌ها و فراهم بودن امکانات تشخیصی باعث شده است که این بیماری در شرایط فعلی تهدید بهداشتی جدی برای کشور تلقی نشود. او همچنین تأکید کرده است که ظرفیت آزمایشگاه مرجع تشخیص طاعون، با وجود آسیب‌های واردشده به زیرساخت‌ها در جریان جنگ اخیر، دوباره به سطح قابل قبولی رسیده و امکان بررسی نمونه‌های مشکوک فراهم است.
طاعون چیست و عامل بیماری‌زای آن چگونه منتقل می‌شود؟
طاعون یک بیماری عفونی باکتریایی است که عامل ایجادکننده آن باکتری «یرسینیا پستیس» (Yersinia pestis) نام دارد. این باکتری به‌طور طبیعی در برخی جمعیت‌های جانوری، به‌ویژه جوندگان وحشی، وجود دارد و می‌تواند از طریق ناقل‌هایی مانند کک آلوده میان حیوانات منتقل شود.
انسان معمولاً میزبان اصلی این باکتری نیست، بلکه در شرایط خاص و از طریق تماس با چرخه طبیعی انتقال بیماری به آن مبتلا می‌شود. گزش کک آلوده، تماس محافظت‌نشده با حیوانات آلوده و در برخی شرایط تماس با ترشحات تنفسی فرد مبتلا به نوع ریوی بیماری، از راه‌های مهم انتقال طاعون به انسان هستند.
بر اساس توضیحات رئیس انستیتو پاستور ایران، علاوه بر جوندگان، برخی حیوانات دیگر نیز ممکن است در چرخه طبیعی این باکتری نقش داشته باشند. در گزارش‌های علمی به مواردی از نقش گوسفند در چین و بز و شتر در بخش‌هایی از خاورمیانه و شمال آفریقا اشاره شده است. خرگوش‌های صحرایی نیز می‌توانند در برخی محیط‌ها از مخازن احتمالی باکتری باشند.
انواع طاعون؛ کدام شکل بیماری خطرناک‌تر است؟
طاعون به سه شکل بالینی اصلی بروز می‌کند. نوع بیماری، شدت علائم و سرعت دریافت درمان در پیش‌آگهی بیمار اهمیت زیادی دارد. تشخیص دیرهنگام و تأخیر در آغاز درمان می‌تواند خطر عوارض شدید و مرگ را افزایش دهد.
۱. طاعون خیارکی
طاعون خیارکی یکی از شناخته‌شده‌ترین شکل‌های بیماری است که معمولاً پس از ورود باکتری از طریق گزش کک آلوده ایجاد می‌شود. تورم دردناک غدد لنفاوی از نشانه‌های شاخص آن است و ممکن است با تب، لرز، ضعف و احساس ناخوشی همراه باشد. اصطلاح «خیارکی» به همین تورم‌های برجسته غدد لنفاوی اشاره دارد.
۲. طاعون ریوی
طاعون ریوی ریه‌ها را درگیر می‌کند و از نظر انتقال انسان‌به‌انسان اهمیت ویژه‌ای دارد. این نوع بیماری می‌تواند از طریق قطرات تنفسی عفونی در تماس نزدیک منتقل شود. سرفه، تب و دشواری تنفس از علائم احتمالی آن هستند. طاعون ریوی می‌تواند به‌سرعت پیشرفت کند و به همین دلیل تشخیص و درمان فوری آن اهمیت حیاتی دارد.
۳. طاعون سپتی‌سمیک
در طاعون سپتی‌سمیک، باکتری وارد جریان خون می‌شود و عفونت گسترده‌ای در بدن ایجاد می‌کند. این وضعیت ممکن است با تب، ضعف شدید، اختلالات انعقادی، آسیب بافتی و نشانه‌های عفونت شدید همراه باشد. این شکل از بیماری نیز در صورت تأخیر در درمان می‌تواند بسیار خطرناک باشد.
آیا طاعون هنوز هم کشنده است؟
با وجود پیشرفت پزشکی، طاعون همچنان بیماری جدی‌ای است که نباید علائم مشکوک آن نادیده گرفته شود. تفاوت مهم شرایط امروز با دوره‌های تاریخی شیوع این بیماری، وجود روش‌های تشخیصی و آنتی‌بیوتیک‌های مؤثر است. اگر بیماری به‌موقع شناسایی شود و درمان مناسب آغاز شود، امکان کنترل آن وجود دارد.
احسان مصطفوی با اشاره به اهمیت درمان به‌موقع گفته است که خطر مرگ در صورت درمان‌نشدن طاعون می‌تواند حدود ۷۰ درصد باشد. این رقم نشان می‌دهد که نباید درمان‌پذیر بودن بیماری را با بی‌خطر بودن آن اشتباه گرفت. میزان خطر به نوع بیماری، وضعیت بیمار و سرعت تشخیص و درمان وابسته است.
در صورت بروز علائم مشکوک پس از تماس احتمالی با حیوانات یا ناقلین آلوده، مراجعه سریع به مراکز درمانی ضروری است. تشخیص و درمان طاعون نباید به امید برطرف شدن خودبه‌خودی علائم به تعویق بیفتد.
نگرانی اصلی پزشکان چیست؟ ظهور سویه‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک
یکی از نگرانی‌های مهم در کنترل بیماری‌های باکتریایی، افزایش مقاومت میکروب‌ها در برابر داروهای ضدمیکروبی است. رئیس انستیتو پاستور ایران نیز تأکید کرده است که با وجود دسترسی به درمان‌های مؤثر برای طاعون، ظهور سویه‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک می‌تواند خطر این بیماری را افزایش دهد.
مقاومت دارویی ممکن است درمان عفونت را دشوارتر کند و نیاز به شناسایی دقیق عامل بیماری‌زا، انتخاب درمان مناسب و مراقبت‌های تخصصی را افزایش دهد. به همین دلیل، پایش مستمر بیماری در حیات وحش، تشخیص سریع موارد احتمالی و بررسی آزمایشگاهی نمونه‌ها، بخش مهمی از آمادگی نظام سلامت محسوب می‌شود.
با این حال، احتمال ظهور سویه‌های مقاوم به معنای آن نیست که چنین سویه‌ای در ایران شناسایی شده یا شیوع گسترده‌ای در جریان است. این موضوع در اظهارات مطرح‌شده به‌عنوان یک نگرانی عمومی پزشکی درباره آینده بیماری‌های باکتریایی بیان شده است.
وضعیت طاعون در ایران؛ آیا کانون‌های طبیعی بیماری همچنان فعال‌اند؟
بر اساس توضیحات رئیس انستیتو پاستور ایران، مطالعات پایشی انجام‌شده نشان می‌دهد که باکتری طاعون به شکلی محدود همچنان در حیات وحش و میان جوندگان صحرایی برخی مناطق شمال‌غرب کشور وجود دارد. بنابراین، اگرچه طاعون در حال حاضر تهدید بهداشتی جدی برای جمعیت عمومی کشور ارزیابی نمی‌شود، چرخه طبیعی باکتری به‌طور کامل از بین نرفته است.
وجود باکتری در برخی جمعیت‌های جانوری به‌تنهایی به معنای شیوع بیماری در انسان نیست. انتقال به انسان به عواملی مانند تماس با حیوان یا ناقل آلوده، شرایط محیطی و نحوه مواجهه بستگی دارد. به همین دلیل، شناسایی کانون‌های طبیعی و بررسی تغییرات آن‌ها برای پیشگیری از ابتلای انسانی اهمیت دارد.
مصطفوی همچنین تأکید کرده است که طاعون به کشورهای فقیر یا مناطق محروم محدود نیست. هر منطقه‌ای که باکتری در چرخه حیات وحش آن وجود داشته باشد، ممکن است با خطر انتقال به انسان مواجه شود. بر اساس اظهارات او، کشورهایی مانند آمریکا و پرو در قاره آمریکا و کنگو و ماداگاسکار در آفریقا، موارد ابتلای انسانی را به سازمان جهانی بهداشت گزارش می‌کنند.
طاعون در جهان؛ چند مورد ابتلا گزارش می‌شود؟
به گفته رئیس انستیتو پاستور ایران، سالانه حدود ۶۰۰ مورد طاعون در جهان گزارش می‌شود. این آمار نشان می‌دهد که بیماری با وجود کاهش چشمگیر نقش آن در مقایسه با همه‌گیری‌های تاریخی، هنوز در برخی مناطق جهان وجود دارد.
طاعون از بیماری‌هایی است که برای کنترل آن باید ارتباط میان سلامت انسان، حیوان و محیط زیست در نظر گرفته شود. بررسی جمعیت جوندگان، پایش ناقل‌هایی مانند کک و شناسایی سریع موارد انسانی مشکوک، می‌تواند به تشخیص زودهنگام و جلوگیری از گسترش بیماری کمک کند.
آمار جهانی به‌تنهایی میزان خطر برای ساکنان هر کشور را مشخص نمی‌کند؛ برای ارزیابی خطر محلی باید اطلاعات مربوط به کانون‌های طبیعی بیماری، موارد انسانی، وضعیت ناقل‌ها و شرایط تماس افراد با حیات وحش نیز بررسی شود.
آزمایشگاه مرجع طاعون در انستیتو پاستور چه نقشی دارد؟
تشخیص آزمایشگاهی یکی از پایه‌های اصلی کنترل بیماری‌های عفونی است. انستیتو پاستور ایران از سال ۱۳۲۵ مطالعات پایشی و ظرفیت تشخیصی مربوط به طاعون را در کشور راه‌اندازی کرده است. در ادامه این اقدامات، یک پایگاه تحقیقاتی در روستای اکنلو از توابع شهرستان کبودرآهنگ استان همدان ایجاد شد که به‌عنوان مرکز مطالعات میدانی این بیماری در ایران شناخته می‌شود.
به گفته مصطفوی، از سال ۱۳۹۵ آزمایشگاه ملی مرجع تشخیص طاعون در انستیتو پاستور ایران فعالیت می‌کند. این آزمایشگاه با معاونت بهداشت وزارت بهداشت و دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور همکاری دارد تا نمونه‌های مشکوک بررسی شوند و نتایج در زمان مناسب در اختیار مراجع مسئول قرار گیرند.
وجود آزمایشگاه مرجع به نظام سلامت کمک می‌کند موارد مشکوک از نظر علمی بررسی شوند، تشخیص‌های احتمالی مورد ارزیابی قرار گیرند و تصمیم‌های بهداشتی بر پایه نتایج آزمایشگاهی اتخاذ شوند. چنین ظرفیتی همچنین در پایش بیماری در جمعیت‌های جانوری و شناسایی تغییرات احتمالی چرخه انتقال اهمیت دارد.
آسیب‌های جنگ اخیر و بازگشت ظرفیت تشخیصی آزمایشگاه
رئیس انستیتو پاستور ایران اعلام کرده است که زیرساخت‌های این مجموعه در جریان جنگ اخیر آسیب‌هایی دیده‌اند، اما طی ماه‌های گذشته ظرفیت تشخیصی اغلب آزمایشگاه‌ها و به‌ویژه آزمایشگاه طاعون به سطح قابل قبولی بازگشته است.
بر اساس این اظهارات، در حال حاضر امکان بررسی نمونه‌های مشکوک به طاعون در انستیتو پاستور ایران فراهم است. بازگشت این ظرفیت برای آمادگی نظام سلامت اهمیت دارد؛ زیرا در مواجهه با بیماری‌های عفونی نادر اما بالقوه خطرناک، وجود تجهیزات، نیروی متخصص و مسیر مشخص انتقال نمونه‌ها می‌تواند در شناسایی سریع و واکنش مناسب نقش داشته باشد.
البته فعال بودن آزمایشگاه مرجع به معنای وجود شیوع بیماری نیست؛ این ظرفیت بخشی از زیرساخت مراقبتی کشور برای بررسی موارد احتمالی و پیشگیری از گسترش بیماری است.
آیا گزارش‌های مربوط به طاعون در سیبری روسیه نگران‌کننده است؟
در پاسخ به پرسشی درباره اخبار منتشرشده پیرامون طاعون در منطقه سیبری روسیه پس از یک حادثه آزمایشگاهی، مصطفوی گفته است که بر اساس گزارش‌های منتشرشده از سوی روسیه، گزارش رسمی مبنی بر وقوع بیماری طاعون ناشی از آن حادثه ثبت نشده است.
او در عین حال تأکید کرده است که این موضوع همچنان به تأیید مراجع ذی‌صلاح بین‌المللی نیاز دارد و بر اساس آخرین بیانیه سازمان جهانی بهداشت و شواهد موجود در زمان این اظهارات، سطح خطر پایین ارزیابی شده است. بنابراین، میان انتشار خبر درباره یک حادثه آزمایشگاهی و تأیید وقوع بیماری در انسان باید تفاوت قائل شد.
به گفته رئیس انستیتو پاستور، مبادی ورودی کشور نیز به‌طور مستمر تحت پایش نظام سلامت قرار دارند و در صورت مشاهده موارد مشکوک، نمونه‌ها مطابق چارچوب‌های تعیین‌شده برای بررسی به انستیتو پاستور ایران منتقل می‌شوند.
چگونه می‌توان خطر ابتلا به طاعون را کاهش داد؟
با توجه به وجود کانون‌های طبیعی طاعون در برخی مناطق جهان و ایران، رعایت اصول پیشگیری به‌ویژه برای افرادی که با حیات وحش، جوندگان یا محیط‌های پرخطر سروکار دارند، اهمیت دارد. اقدامات زیر می‌توانند خطر مواجهه با عامل بیماری را کاهش دهند:
- از تماس مستقیم با جوندگان وحشی و لاشه حیوانات خودداری کنید: حیوانات بیمار یا مرده را بدون تجهیزات و آموزش مناسب لمس نکنید.
- از گزش کک و سایر ناقل‌های آلوده پیشگیری کنید: در مناطق پرخطر، توصیه‌های بهداشتی محلی درباره محافظت در برابر ناقل‌ها را جدی بگیرید.
- در مواجهه با حیوانات مشکوک احتیاط کنید: افرادی که در مشاغل مرتبط با حیات وحش، دامداری یا تحقیقات میدانی فعالیت می‌کنند، باید اصول حفاظت فردی را رعایت کنند.
- علائم مشکوک را جدی بگیرید: تب ناگهانی، ضعف شدید یا تورم دردناک غدد لنفاوی پس از مواجهه احتمالی با ناقل یا حیوان آلوده، نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
- در صورت احتمال تماس، سریع به پزشک مراجعه کنید: اگر فردی پس از تماس پرخطر دچار علائم شده یا احتمال مواجهه قابل توجه داشته باشد، باید فوراً از خدمات درمانی راهنمایی بگیرد.
- از مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک پرهیز کنید: انتخاب دارو و تصمیم درباره درمان پیشگیرانه باید با ارزیابی متخصصان سلامت انجام شود.
آیا واکسن طاعون برای همه افراد لازم است؟
بر اساس توضیحات رئیس انستیتو پاستور ایران، واکسیناسیون طاعون برای همه مردم توصیه نمی‌شود و بیشتر به افرادی مربوط است که در معرض خطر بالای ابتلا قرار دارند. همچنین افرادی که در معرض آلودگی احتمالی قرار گرفته‌اند، ممکن است با نظر پزشک به درمان دارویی پیشگیرانه نیاز داشته باشند.
تصمیم درباره واکسیناسیون یا مصرف داروهای پیشگیرانه به میزان خطر، نوع مواجهه و دستورالعمل‌های پزشکی بستگی دارد. بنابراین، افراد نباید صرفاً بر اساس اخبار یا نگرانی عمومی اقدام به مصرف آنتی‌بیوتیک یا درخواست واکسیناسیون کنند.
جمع‌بندی؛ آیا باید نگران بازگشت مرگ سیاه باشیم؟
بازگشت آزمایشگاه مرجع طاعون انستیتو پاستور ایران به ظرفیت تشخیصی قابل قبول، نشانه‌ای از تقویت آمادگی برای شناسایی موارد مشکوک است، نه نشانه‌ای از شیوع گسترده بیماری. طبق اظهارات رئیس این مجموعه، باکتری طاعون همچنان به‌صورت محدود در برخی جمعیت‌های جوندگان صحرایی شمال‌غرب کشور وجود دارد، اما شرایط فعلی ایران به دلیل تغییر سبک زندگی، دسترسی به آنتی‌بیوتیک‌ها و وجود امکانات تشخیصی با دوران همه‌گیری‌های تاریخی تفاوت اساسی دارد.
با این حال، طاعون بیماری‌ای نیست که بتوان خطر آن را کاملاً نادیده گرفت. تشخیص زودهنگام، درمان سریع، پایش حیات وحش، آموزش گروه‌های درمانی و رعایت اصول پیشگیری در مناطق پرخطر همچنان ضروری است. مهمترین پیام برای مردم، پرهیز از ترس و شایعه در کنار جدی گرفتن علائم و مراجعه به‌موقع به مراکز درمانی در صورت مواجهه احتمالی است.
