کتابفروشی‌های کوچک و محلی در ایران با مجموعه‌ای از مشکلات اقتصادی و ساختاری روبه‌رو هستند؛ از کاهش قدرت خرید مردم و افزایش هزینه‌های جاری گرفته تا رقابت با فروش مستقیم ناشران در فضای مجازی و کاهش مراجعه خانواده‌ها برای خرید کتاب درسی. به گفته حسن رحیمی، مدیر کتابفروشی فرهنگستان، فروش کتاب در ماه‌های اخیر همچنان ادامه داشته، اما درآمد بسیاری از کتابفروشی‌ها حتی برای پوشش هزینه‌های روزمره نیز کافی نیست. این شرایط باعث شده است برخی کتابفروشان برای ادامه فعالیت به درآمدهای جانبی فکر کنند و آینده کتابفروشی‌های کوچک بیش از گذشته به موضوعی نگران‌کننده تبدیل شود.
به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، کتابفروشی‌ها یکی از حلقه‌های مهم زنجیره نشر هستند که علاوه بر عرضه کتاب، ارتباط مستقیم میان ناشران و مخاطبان را برقرار می‌کنند. با این حال، تغییر شیوه خرید مردم، گسترش فروش اینترنتی و افزایش هزینه‌های اداره واحدهای صنفی، فعالیت این کسب‌وکارها را دشوارتر کرده است. اظهارات مدیر کتابفروشی فرهنگستان نشان می‌دهد که مشکلات کتابفروشان تنها به کاهش فروش محدود نیست و عواملی مانند تخفیف‌های ناشران، اختلاف قیمت کتاب‌های قدیمی و جدید و کاهش مراجعه دانش‌آموزان و خانواده‌ها نیز در این وضعیت نقش دارند.
چرا کتابفروشی‌های کوچک با بحران اقتصادی روبه‌رو شده‌اند؟
کتابفروشی‌های محلی در گذشته برای بسیاری از خانواده‌ها و علاقه‌مندان به مطالعه، یکی از اصلی‌ترین محل‌های تهیه کتاب بودند. مشتریان به این فروشگاه‌ها مراجعه می‌کردند، از کتابفروش راهنمایی می‌گرفتند و بر اساس نیاز، علاقه یا پیشنهادهای تخصصی، کتاب مورد نظر خود را انتخاب می‌کردند.
اما در سال‌های اخیر، تغییر الگوی خرید و گسترش فروش آنلاین، شرایط بازار کتاب را تغییر داده است. بخشی از مخاطبان ترجیح می‌دهند کتاب مورد نیاز خود را از سایت ناشران یا فروشگاه‌های اینترنتی سفارش دهند. از سوی دیگر، کاهش قدرت خرید خانوارها باعث شده است خرید کتاب برای برخی افراد به هزینه‌ای قابل حذف یا قابل تعویق تبدیل شود.
در همین حال، کتابفروشان همچنان باید هزینه‌هایی مانند اجاره محل، بیمه، مالیات، حقوق کارکنان و سایر مخارج جاری را پرداخت کنند. این هزینه‌ها حتی در دوره‌هایی که تعداد مشتریان یا میزان فروش کاهش پیدا می‌کند، به‌طور کامل از بین نمی‌روند. در نتیجه، ممکن است کتابفروشی فروش داشته باشد، اما درآمد حاصل از آن برای تأمین تمام هزینه‌ها کافی نباشد.
حسن رحیمی با اشاره به شرایط شش ماه گذشته گفته است که اگرچه هنوز مشتریانی برای خرید کتاب مراجعه می‌کنند، میزان خرید آن‌ها محدود است و درآمد فروشگاه‌ها کفاف مخارج را نمی‌دهد. به گفته او، برخی همکارانش بیشتر به دلیل علاقه به کتاب و این حرفه به فعالیت خود ادامه می‌دهند.
تخفیف ۲۵ تا ۳۵ درصدی ناشران چه تأثیری بر کتابفروشان دارد؟
یکی از مهمترین گلایه‌های مدیر کتابفروشی فرهنگستان، فروش مستقیم ناشران به مخاطبان با تخفیف‌های قابل توجه است. به گفته رحیمی، برخی ناشران در سایت‌های خود تخفیف‌هایی بین ۲۵ تا ۳۵ درصد ارائه می‌کنند و در کنار آن، خدماتی مانند ارسال رایگان یا فروش اقساطی نیز در نظر می‌گیرند.
این در حالی است که به گفته او، کتابفروش ممکن است همان کتاب را از ناشر با تخفیفی در حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد تهیه کند و پس از آن، هزینه‌های اداره فروشگاه و عرضه محصول به مشتری را نیز بپردازد. در چنین شرایطی، رقابت با قیمت نهایی ناشر برای کتابفروش دشوار می‌شود؛ زیرا امکان ارائه همان میزان تخفیف، بدون آسیب به حاشیه سود، لزوماً برای او وجود ندارد.
فروش مستقیم ناشران به‌خودی‌خود می‌تواند دسترسی مخاطبان به کتاب را آسان‌تر کند و برای خریداران مزیت‌هایی داشته باشد، اما مسئله مورد اشاره کتابفروشان، تفاوت شرایط اقتصادی دو طرف در رقابت بر سر قیمت است. ناشر از یک سو محصول را تولید یا منتشر می‌کند و از سوی دیگر ممکن است مستقیماً آن را بفروشد؛ در حالی که کتابفروش برای فعالیت خود هزینه‌های ثابت و مستمر دارد.
چرا رقابت قیمتی میان ناشر و کتابفروش اهمیت دارد؟
شبکه کتابفروشی‌ها یکی از مسیرهای توزیع کتاب است و بسیاری از مخاطبان از طریق همین فروشگاه‌ها با آثار تازه، نویسندگان مختلف و کتاب‌های متناسب با علایق خود آشنا می‌شوند. اگر کتابفروش نتواند با شرایط اقتصادی مناسبی فعالیت کند، ممکن است بخشی از این شبکه تضعیف شود.
رحیمی معتقد است بقای ناشر و کتابفروش به یکدیگر وابسته است و فروش مستقیم نباید به حذف تدریجی کتابفروشی‌ها منجر شود. از نگاه او، توسعه فروش اینترنتی باید در کنار حفظ امکان فعالیت اقتصادی کتابفروشان بررسی شود.
در این میان، یکی از موضوعات قابل بررسی برای صنعت نشر، ایجاد تعادل میان روش‌های مختلف فروش است؛ به‌گونه‌ای که دسترسی آسان‌تر مخاطب به کتاب با حفظ امکان فعالیت کتابفروشی‌های محلی در تضاد قرار نگیرد.
افزایش هزینه‌های بیمه، مالیات و اجاره؛ فشار مضاعف بر کتابفروشی‌ها
کاهش فروش تنها یکی از مشکلات کتابفروشان است. هزینه‌های ثابت و متغیر اداره یک واحد صنفی نیز می‌تواند فشار اقتصادی را افزایش دهد. اجاره محل، بیمه، مالیات، حقوق کارکنان و هزینه‌های روزمره، بخشی از مخارجی هستند که کتابفروشی برای ادامه فعالیت باید تأمین کند.
زمانی که درآمد فروش کاهش پیدا می‌کند، سهم این هزینه‌ها از درآمد بیشتر می‌شود. به همین دلیل، حتی یک فروشگاه با مشتریان ثابت نیز ممکن است در تأمین نقدینگی با مشکل مواجه شود؛ به‌ویژه اگر برای خرید موجودی جدید به سرمایه بیشتری نیاز داشته باشد.
رحیمی با اشاره به دشواری شرایط اقتصادی کتابفروشان، گفته است که فروش کتاب به‌تنهایی برای تأمین هزینه‌های زندگی و ادامه کسب‌وکار برخی فعالان این حوزه کافی نیست. او حتی برای توصیف فشار اقتصادی موجود، از مقایسه درآمد کتابفروشی با برخی مشاغل دیگر استفاده کرده و گفته است گاهی به این فکر می‌کند که فروش محصولاتی مانند لبو ممکن است سود بیشتری داشته باشد.
این اظهارات، روایت شخصی یک فعال صنفی از شرایط بازار است و به‌تنهایی آمار جامعی از وضعیت تمام کتابفروشی‌های کشور محسوب نمی‌شود؛ با این حال، مشکلاتی مانند افزایش هزینه‌ها و محدود بودن حاشیه سود، از موضوعات اصلی مطرح‌شده در این گزارش هستند.
مشکل کتاب‌های قیمت قدیم چیست؟
یکی دیگر از چالش‌های کتابفروشان، اختلاف میان قیمت درج‌شده روی کتاب‌های قدیمی و قیمت جدید همان کتاب‌هاست. با افزایش قیمت کتاب، تأمین دوباره موجودی برای فروشگاه به سرمایه بیشتری نیاز دارد؛ اما بخشی از سرمایه کتابفروش ممکن است همچنان در کتاب‌هایی باقی مانده باشد که با قیمت‌های قبلی خریداری شده‌اند.
به گفته رحیمی، کتابفروش در صورت فروش کتاب با قیمت قدیمی و جایگزین کردن آن با نسخه‌ای که قیمت بالاتری دارد، باید نقدینگی بیشتری در اختیار داشته باشد. اگر درآمد حاصل از فروش نتواند هزینه جایگزینی موجودی را پوشش دهد، سرمایه در گردش فروشگاه تحت فشار قرار می‌گیرد.
اختلاف قیمت روی جلد و قیمت جدید چگونه مشکل‌ساز می‌شود؟
این موضوع در ارتباط روزانه با مشتریان نیز خود را نشان می‌دهد. به گفته مدیر کتابفروشی فرهنگستان، برخی خریداران انتظار دارند کتاب را با همان قیمت درج‌شده روی جلد خریداری کنند، در حالی که قیمت اعلام‌شده از سوی ناشر ممکن است تغییر کرده باشد.
در چنین وضعیتی، کتابفروش باید میان انتظار مشتری، قیمت درج‌شده روی کتاب و هزینه واقعی تأمین موجودی جدید تعادل برقرار کند. اگر کتاب با قیمت پایین‌تر فروخته شود، ممکن است تأمین نسخه جایگزین دشوارتر شود؛ از طرف دیگر، اختلاف میان قیمت روی جلد و قیمت اعلام‌شده نیز می‌تواند زمینه نارضایتی مشتری را فراهم کند.
برای مدیریت این مسئله، شفافیت در اعلام قیمت و توضیح روشن شرایط فروش اهمیت دارد. با این حال، راه‌حل پایدار به نحوه قیمت‌گذاری و عرضه کتاب، شرایط تأمین موجودی و توان مالی کتابفروشان نیز وابسته است.
چرا خانواده‌ها کمتر به کتابفروشی‌ها مراجعه می‌کنند؟
رحیمی یکی دیگر از عوامل مؤثر بر وضعیت کتابفروشی‌ها را کاهش مراجعه خانواده‌ها برای خرید کتاب درسی عنوان کرده است. به گفته او، طی سال‌های اخیر فروش کتاب‌های درسی در کتابفروشی‌ها نیز حذف شده و در نتیجه، خانواده‌ها کمتر به این فروشگاه‌ها مراجعه می‌کنند.
اهمیت این موضوع فقط به فروش مستقیم کتاب‌های درسی محدود نمی‌شود. مراجعه خانواده‌ها برای تهیه کتاب‌های آموزشی می‌توانست فرصتی برای آشنایی آن‌ها با دیگر کتاب‌ها و محصولات فرهنگی نیز فراهم کند. کاهش این رفت‌وآمد، در کنار گسترش خرید اینترنتی و تغییر عادت‌های مصرفی، می‌تواند بر میزان مراجعه به کتابفروشی‌های محلی اثر بگذارد.
البته متن گزارش، آمار مشخصی درباره تعداد خانواده‌هایی که مراجعه به کتابفروشی را کاهش داده‌اند یا میزان اثر حذف فروش کتاب‌های درسی بر درآمد فروشگاه‌ها ارائه نمی‌کند. بنابراین، نمی‌توان سهم دقیق هر یک از این عوامل را در افت فروش تعیین کرد؛ اما مدیر کتابفروشی فرهنگستان این مسئله را از مشکلات مهم صنف می‌داند.
آیا کتابفروشی‌های کوچک به فروش لوازم‌التحریر و کالاهای جانبی روی می‌آورند؟
با کاهش توان درآمدزایی از فروش کتاب، برخی کتابفروشان ممکن است برای تأمین هزینه‌های خود به عرضه محصولات جانبی فکر کنند. رحیمی پیش‌بینی کرده است که شماری از کتابفروشی‌های کوچک و محلی در ماه‌های آینده به فروش کالاهایی مانند عروسک و لوازم‌التحریر روی بیاورند.
از نگاه او، چنین تغییری لزوماً انتخابی ساده و بدون هزینه نیست و می‌تواند مشکلات دیگری نیز ایجاد کند؛ از جمله مسائل مرتبط با ضوابط صنفی یا شرایط فعالیت در محل کسب. با این حال، تنوع‌بخشی به محصولات ممکن است برای برخی فروشگاه‌ها راهی جهت کاهش وابستگی کامل به فروش کتاب باشد.
این پیش‌بینی به معنای آن نیست که همه کتابفروشی‌ها ناگزیر به تغییر نوع فعالیت خود خواهند شد. شرایط هر فروشگاه به عواملی مانند موقعیت مکانی، هزینه اجاره، نوع مشتریان، میزان سرمایه و امکان عرضه محصولات دیگر بستگی دارد. آنچه در اظهارات رحیمی برجسته است، افزایش فشار اقتصادی بر فروشگاه‌هایی است که درآمد اصلی آن‌ها از فروش کتاب تأمین می‌شود.
فروش اینترنتی کتاب؛ فرصت دسترسی یا تهدیدی برای کتابفروشی محلی؟
گسترش فضای مجازی و فروش اینترنتی، شیوه ارتباط میان ناشر و مخاطب را تغییر داده است. خرید آنلاین می‌تواند امکان بررسی و سفارش کتاب را بدون مراجعه حضوری فراهم کند و برای افرادی که به کتابفروشی نزدیک دسترسی ندارند، مفید باشد. با این حال، توسعه این شیوه فروش پرسش‌هایی درباره آینده کتابفروشی‌های فیزیکی و جایگاه آن‌ها در زنجیره نشر ایجاد کرده است.
رحیمی معتقد است تا زمانی که آثار تغییرات ناشی از گسترش فضای مجازی و دگرگونی الگوی خرید روشن‌تر نشود، نمی‌توان درباره آینده بازار کتاب با قطعیت نظر داد. او با اشاره به موج‌های مختلف تغییر رفتار مصرف‌کنندگان در دوره‌های گوناگون، وضعیت فعلی را همچنان در حال تحول توصیف کرده است.
کتابفروشی فیزیکی علاوه بر فروش محصول، امکان مشاهده کتاب‌ها از نزدیک، دریافت راهنمایی و گفت‌وگوی مستقیم با کتابفروش را فراهم می‌کند. این ویژگی‌ها می‌توانند برای برخی مخاطبان همچنان ارزشمند باشند. از سوی دیگر، قیمت، تنوع موجودی، سهولت سفارش و هزینه ارسال از عواملی هستند که در انتخاب روش خرید تأثیر دارند.
بنابراین، مسئله اصلی لزوماً انتخاب میان فروش آنلاین و حضوری نیست؛ بلکه چگونگی شکل‌گیری بازاری است که در آن روش‌های مختلف عرضه کتاب بتوانند فعالیت کنند و فشار رقابتی به حذف بخشی از شبکه توزیع منجر نشود.
برای حفظ کتابفروشی‌های محلی چه موضوعاتی باید مورد توجه قرار گیرد؟
مدیر کتابفروشی فرهنگستان بر ضرورت دیده شدن کتابفروشان کوچک در سیاست‌گذاری‌های حوزه نشر تأکید دارد. از نگاه او، فعالیت ناشران در فضای آنلاین به‌تنهایی جایگزین کامل شبکه کتابفروشی‌ها نیست و تضعیف این شبکه می‌تواند بر ارتباط میان کتاب و مخاطب اثر بگذارد.
با توجه به مشکلات مطرح‌شده در این گزارش، چند محور برای بررسی وضعیت اقتصادی کتابفروشی‌ها اهمیت دارد:
- توجه به هزینه‌های ثابت صنف: بررسی فشار ناشی از اجاره، بیمه، مالیات و سایر مخارج بر فروشگاه‌های کوچک.
- شفافیت در قیمت‌گذاری کتاب: کاهش ابهام میان قیمت درج‌شده روی جلد و قیمت فروش اعلام‌شده از سوی ناشر.
- بررسی شرایط رقابت در فروش مستقیم: توجه به تفاوت ساختار هزینه ناشران و کتابفروشان هنگام ارائه تخفیف‌های گسترده.
- تقویت ارتباط میان ناشر و کتابفروش: طراحی راهکارهایی که ضمن حفظ دسترسی مخاطب به تخفیف و خرید آسان، امکان ادامه فعالیت شبکه توزیع را نیز در نظر بگیرد.
- توسعه خدمات فرهنگی کتابفروشی‌ها: فراهم کردن فرصت برای معرفی کتاب، تعامل با مخاطبان و برگزاری فعالیت‌های فرهنگی متناسب با ظرفیت فروشگاه‌ها.
- بررسی راه‌های متنوع‌سازی درآمد: کمک به کتابفروشان برای شناسایی مدل‌های اقتصادی سازگار با ماهیت فرهنگی و ضوابط صنفی فعالیتشان.
این موارد راهکارهای قابل بررسی برای مواجهه با مشکلات مطرح‌شده هستند و به معنای وجود برنامه اجرایی مصوب یا حمایت قطعی در هر یک از این زمینه‌ها نیستند. برای ارزیابی وضعیت کل صنف نیز به اطلاعات جامع‌تری درباره تعداد کتابفروشی‌های فعال، روند فروش، هزینه‌های عملیاتی و میزان تعطیلی واحدها نیاز است.
آینده کتابفروشی‌های کوچک در ایران به چه عواملی بستگی دارد؟
آینده کتابفروشی‌های کوچک به یک عامل محدود نمی‌شود. قدرت خرید مردم، قیمت کتاب، هزینه‌های اداره فروشگاه، شیوه تخفیف‌دهی ناشران، وضعیت توزیع، گسترش خرید اینترنتی و میزان مراجعه حضوری، همگی در تعیین شرایط فعالیت این کسب‌وکارها نقش دارند.
اگر فروش کتاب نتواند هزینه‌های جاری را پوشش دهد و امکان تأمین موجودی جدید نیز محدود شود، کتابفروش با دشواری بیشتری برای ادامه فعالیت روبه‌رو خواهد شد. در مقابل، روشن شدن قواعد رقابت، افزایش شفافیت در قیمت‌گذاری و توجه به نقش کتابفروشی‌ها در ارتباط مستقیم با مخاطبان می‌تواند زمینه بررسی راهکارهای پایدارتر را فراهم کند.
اظهارات حسن رحیمی، مدیر کتابفروشی فرهنگستان، تصویری از فشارهای اقتصادی بر بخشی از بازار کتاب ارائه می‌دهد؛ فشاری که به گفته او، برخی فعالان را میان علاقه به کتاب و ضرورت تأمین هزینه‌های زندگی قرار داده است. پرسش مهم این است که در ساختار جدید بازار نشر، چگونه می‌توان هم از مزایای فروش اینترنتی بهره برد و هم امکان فعالیت کتابفروشی‌های کوچک و محلی را حفظ کرد.
تا زمانی که برای هزینه‌های فزاینده، رقابت قیمتی و کاهش مراجعه حضوری راهکارهای عملی پیدا نشود، ادامه فعالیت اقتصادی برای بخشی از کتابفروشان دشوار خواهد ماند. حفظ این فروشگاه‌ها فقط موضوع درآمد یک واحد صنفی نیست؛ بلکه به آینده شبکه توزیع کتاب و ارتباط روزمره مخاطبان با فضای کتاب‌خوانی نیز مربوط می‌شود.
