وزارت بهداشت درباره خطرات سم‌پاشی غیراصولی در منازل و اماکن عمومی هشدار داد و از مردم خواست برای مقابله با حشرات و جوندگان، از خدمات شرکت‌های دارای مجوز معتبر استفاده کنند. محسن فرهادی، رئیس مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت، تأکید کرده است که استفاده نادرست از سموم و مواد شیمیایی می‌تواند به مسمومیت‌های شدید، آسیب‌های ماندگار به سلامت انسان و آلودگی محیط زیست منجر شود.
یکی از مهمترین توصیه‌های این مقام وزارت بهداشت، خودداری از خرید و نگهداری قرص برنج در منزل و پرهیز از مصرف خودسرانه مواد شیمیایی خطرناک است. به گفته فرهادی، ترکیب غیراصولی مواد شوینده و استفاده از سموم بدون شناخت کافی نیز می‌تواند خطرات جدی به همراه داشته باشد. به همین دلیل، آگاهی از شیوه صحیح مصرف مواد شیمیایی و رعایت اصول ایمنی برای حفاظت از سلامت خانواده و دیگر افراد حاضر در محیط ضروری است.
چرا وزارت بهداشت درباره سم‌پاشی منازل هشدار داده است؟
محسن فرهادی به مناسبت روز پیشگیری از مسمومیت‌های شیمیایی اعلام کرد که این نوع مسمومیت‌ها گاهی به دلیل آگاهی ناکافی مردم از ویژگی‌ها و پیامدهای مواد شیمیایی، کمتر مورد توجه قرار می‌گیرند. درحالی‌که برخی ترکیبات می‌توانند عوارض جدی ایجاد کنند و حتی برای مدت طولانی در محیط باقی بمانند.
سموم مورد استفاده برای کنترل آفات بهداشتی در خانه‌ها با برخی سموم کشاورزی تفاوت دارند و هر گروه از این مواد، ویژگی‌ها و الزامات ایمنی مخصوص خود را دارد. بنابراین، نمی‌توان بدون شناخت ترکیبات و دستورالعمل مصرف، از یک ماده شیمیایی برای هر نوع آفت یا در هر محیطی استفاده کرد.
رئیس مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت توصیه کرده است افرادی که شناخت تخصصی کافی از سموم ندارند، از مصرف خودسرانه آن‌ها خودداری کنند. به گفته او، عملیات مبارزه با آفات در محیط‌های مسکونی، عمومی و کشاورزی باید به افراد متخصص و دارای صلاحیت سپرده شود.
ترکیب مواد شوینده می‌تواند خطرناک باشد
یکی از نکات مهم در هشدار وزارت بهداشت، خطر مخلوط‌کردن مواد شیمیایی و شوینده‌هاست. برخی افراد تصور می‌کنند ترکیب چند پاک‌کننده می‌تواند قدرت تمیزکنندگی یا ضدعفونی را افزایش دهد؛ اما این کار ممکن است به ایجاد ترکیبات خطرناک و گازهای آسیب‌رسان منجر شود.
حتی شوینده‌های معمولی مانند سفیدکننده‌ها نیز باید مطابق دستورالعمل درج‌شده روی محصول استفاده شوند. ترکیب آن‌ها با برخی پاک‌کننده‌های دیگر می‌تواند سلامت افراد را به‌طور جدی تهدید کند. به همین دلیل، بهتر است مواد شوینده و گندزدا با یکدیگر مخلوط نشوند، مگر اینکه دستورالعمل رسمی محصول به‌صراحت چنین استفاده‌ای را مجاز دانسته باشد.
برخی سموم شیمیایی، از جمله ترکیبات متعلق به گروه سموم فسفره، نیز می‌توانند از مسیرهای مختلف وارد بدن شوند و با مختل‌کردن عملکرد طبیعی آنزیم‌ها، عوارض جدی ایجاد کنند. میزان خطر به نوع ماده، مقدار مواجهه و شرایط تماس بستگی دارد؛ بنابراین، رعایت احتیاط‌های متناسب با هر ماده اهمیت زیادی دارد.
هشدار جدی درباره قرص برنج؛ آن را در منزل نگهداری نکنید
قرص برنج از جمله مواد بسیار خطرناکی است که وزارت بهداشت درباره خرید و استفاده خودسرانه از آن هشدار داده است. محسن فرهادی تأکید کرده که این ماده برای استفاده غیرتخصصی در منازل و اماکن عمومی مناسب نیست و مواجهه با آن می‌تواند مسمومیت شدید و حتی مرگبار ایجاد کند.
خطر این ماده به‌ویژه در فضاهای بسته اهمیت دارد؛ زیرا استفاده نادرست از آن می‌تواند افراد حاضر در محیط و حتی اشخاصی را که در فضاهای مجاور قرار دارند، در معرض خطر قرار دهد. ازاین‌رو، شهروندان باید از خرید، نگهداری و مصرف خودسرانه قرص برنج در خانه خودداری کنند.
وزارت بهداشت همچنین نسبت به عرضه برخی مواد شیمیایی پرخطر در مراکز غیرتخصصی هشدار داده است. مردم در صورت مشاهده عرضه غیرمجاز چنین موادی می‌توانند موضوع را از مسیرهای قانونی و نظارتی پیگیری کنند.
اگر احتمال می‌دهید فردی در معرض قرص برنج یا ماده شیمیایی خطرناک قرار گرفته است، موضوع را یک وضعیت اورژانسی در نظر بگیرید و فوراً با اورژانس تماس بگیرید. از تماس مستقیم با ماده، دست‌کاری آن یا تلاش برای پاک‌سازی محیط آلوده بدون آموزش و تجهیزات تخصصی خودداری کنید.
برخی سموم شیمیایی برای مدت طولانی در محیط باقی می‌مانند
پیامدهای استفاده نادرست از مواد شیمیایی فقط به سلامت انسان محدود نمی‌شود. به گفته رئیس مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت، برخی ترکیبات به‌آسانی در طبیعت تجزیه نمی‌شوند و ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها در محیط باقی بمانند.
آثار بعضی سموم پایدار همچنان در بافت بدن آبزیان و دیگر جانوران مشاهده می‌شود. این مسئله نشان می‌دهد که انتخاب ماده شیمیایی برای کنترل آفات باید علاوه بر اثربخشی، با درنظرگرفتن آثار احتمالی آن بر محیط زیست انجام شود.
مواد مورد استفاده برای مبارزه با آفات باید از میان ترکیبات مجاز انتخاب شوند و مطابق ضوابط تخصصی به کار بروند. تأثیر بر جانوران، حشرات مفید و سایر اجزای محیط زیست نیز از عواملی است که در ارزیابی ایمنی سموم اهمیت دارد.
باقی‌مانده سموم در محصولات کشاورزی چه خطری دارد؟
یکی دیگر از موضوعات مورد تأکید وزارت بهداشت، رعایت فاصله زمانی میان سم‌پاشی محصولات کشاورزی و برداشت آن‌هاست. این فاصله که با عنوان «دوره کارنس» شناخته می‌شود، مدت‌زمان لازم از مصرف سم تا برداشت محصول را مشخص می‌کند و با هدف کاهش باقی‌مانده سموم در محصول تعیین می‌شود.
محسن فرهادی با اشاره به گزارش‌هایی از سال‌های گذشته درباره مسمومیت پس از مصرف برخی محصولات گلخانه‌ای گفت که احتمال ارتباط این موارد با باقی‌مانده سموم مطرح بوده است. این موضوع اهمیت رعایت دستورالعمل‌های مصرف سموم در فرایند تولید محصولات کشاورزی را نشان می‌دهد.
شست‌وشوی میوه و سبزیجات برای رعایت بهداشت غذایی اهمیت دارد، اما نباید جایگزین استفاده صحیح از سموم و رعایت دوره کارنس شود. تولیدکنندگان باید از مواد مجاز استفاده کنند و فاصله زمانی تعیین‌شده تا برداشت را به‌طور کامل رعایت کنند تا احتمال مواجهه مصرف‌کنندگان با باقی‌مانده‌های خطرناک کاهش یابد.
بیش از ۴۰۰ شرکت مجاز برای مبارزه با آفات بهداشتی فعال هستند
به گفته فرهادی، بیش از ۴۰۰ شرکت دارای مجوز در حوزه مبارزه با آفات بهداشتی فعالیت می‌کنند. این شرکت‌ها باید مسئول فنی مربوط را داشته باشند و در چارچوب ضوابط تعیین‌شده خدمات ارائه دهند. نظارت بر عملکرد آن‌ها نیز از طریق دانشگاه‌های علوم پزشکی سراسر کشور پیگیری می‌شود.
وزارت بهداشت از شهروندان خواسته است پیش از سفارش سم‌پاشی برای خانه، مجتمع مسکونی یا محل کار، اعتبار مجوز شرکت ارائه‌دهنده خدمات را بررسی کنند. به گفته این مقام مسئول، امکان بررسی اطلاعات شرکت‌های مجاز از طریق وب‌سایت دانشگاه علوم پزشکی مربوط وجود دارد.
فرهادی همچنین درباره تبلیغات غیرمعتبر هشدار داد؛ از جمله ادعاهایی درباره ترکیبات محرمانه، مخلوط‌های ویژه یا سمومی که گفته می‌شود با یک‌بار استفاده ایمنی کامل ایجاد می‌کنند. مردم نباید چنین ادعاهایی را بدون بررسی تخصصی بپذیرند و بهتر است از سپردن عملیات سم‌پاشی به افراد فاقد صلاحیت خودداری کنند.
سم‌پاشی در اماکن عمومی به نظارت بیشتری نیاز دارد
خوابگاه‌های دانشجویی، هتل‌ها، پانسیون‌ها، مدارس، پادگان‌ها، بیمارستان‌ها و دیگر اماکن عمومی از جمله محیط‌هایی هستند که عملیات کنترل آفات در آن‌ها باید با حساسیت بیشتری انجام شود.
در این مکان‌ها، افراد زیادی با شرایط جسمی متفاوت رفت‌وآمد می‌کنند و استفاده نامناسب از مواد شیمیایی می‌تواند گروه‌های مختلفی را در معرض خطر قرار دهد. ازاین‌رو، انجام سم‌پاشی باید با استفاده از خدمات شرکت‌های دارای مجوز و رعایت الزامات ایمنی صورت گیرد.
به گفته رئیس مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت، نظارت بر استفاده از مواد شیمیایی در بیمارستان‌ها، کارخانه‌ها، شرکت‌ها و سایر محیط‌های عمومی و کاری نیز با همکاری دانشگاه‌های علوم پزشکی دنبال می‌شود.
کودکان، سالمندان و بیماران تنفسی آسیب‌پذیرتر هستند
فرهادی تأکید کرده است که برخی گروه‌ها ممکن است در مواجهه با مواد شیمیایی و سموم، بیشتر در معرض خطر قرار بگیرند. کودکان، زنان باردار، سالمندان و افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن، به‌ویژه آسم و بیماری‌های تنفسی، از جمله این گروه‌ها هستند.
به همین دلیل، هنگام استفاده از مواد شیمیایی یا انجام عملیات سم‌پاشی باید احتمال مواجهه این افراد به‌طور جدی در نظر گرفته شود. نوع تجهیزات حفاظت فردی نیز باید با توجه به ماهیت ماده و شیوه مواجهه تعیین شود. در بعضی شرایط، تجهیزات تخصصی برای حفاظت از پوست و دستگاه تنفسی ضروری است.
رعایت دستورالعمل‌های ایمنی، محدودکردن دسترسی کودکان به مواد شیمیایی و خودداری از نگهداری مواد خطرناک در محل زندگی، از اقدامات مهم برای کاهش احتمال مسمومیت در محیط خانه به شمار می‌روند.
فهرست سموم مجاز چگونه بررسی می‌شود؟
رئیس مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت اعلام کرده است که فهرست مواد مجاز مورد استفاده برای مبارزه با آفات به‌صورت دوره‌ای و با همکاری دستگاه‌های مسئول، از جمله سازمان غذا و دارو و بخش‌های مرتبط با حفظ نباتات وزارت جهاد کشاورزی، بازنگری می‌شود.
در این ارزیابی‌ها، علاوه بر میزان اثربخشی سم در کنترل آفات، آثار احتمالی آن بر سلامت انسان و محیط زیست نیز اهمیت دارد. شرکت‌های فعال موظف‌اند از مواد مجاز و مطابق ضوابط استفاده کنند و تخلفات می‌تواند با برخورد قانونی روبه‌رو شود.
این نظارت‌ها با هدف کاهش خطرات ناشی از مصرف نادرست مواد شیمیایی و اطمینان از رعایت الزامات بهداشتی در محیط‌های مسکونی، کاری و عمومی انجام می‌شود.
مهمترین توصیه‌های وزارت بهداشت برای پیشگیری از مسمومیت شیمیایی
- از خرید، نگهداری و استفاده خودسرانه از قرص برنج در منزل خودداری کنید.
- برای سم‌پاشی خانه، مجتمع مسکونی و اماکن عمومی از شرکت‌های دارای مجوز معتبر کمک بگیرید.
- مواد شوینده، سفیدکننده‌ها و پاک‌کننده‌های مختلف را با یکدیگر مخلوط نکنید.
- مواد شیمیایی را مطابق دستورالعمل مصرف کنید و از تماس غیرضروری با آن‌ها بپرهیزید.
- هنگام سفارش سم‌پاشی، اعتبار مجوز شرکت و صلاحیت مسئول فنی آن را بررسی کنید.
- در تولید محصولات کشاورزی، فقط از سموم مجاز استفاده کنید و دوره کارنس را رعایت کنید.
- کودکان و سایر افراد آسیب‌پذیر را از مواجهه با مواد شیمیایی خطرناک دور نگه دارید.
- در صورت احتمال مسمومیت با ماده شیمیایی خطرناک، فوراً از خدمات اورژانسی کمک بگیرید و بدون تجهیزات تخصصی وارد محیط آلوده نشوید.
پیام اصلی وزارت بهداشت در هفته پیشگیری از مسمومیت‌های شیمیایی این است که مواد شیمیایی و سموم نباید بدون شناخت و رعایت اصول ایمنی استفاده شوند. استفاده از مواد مجاز، مراجعه به متخصصان دارای صلاحیت و توجه به خطرات زیست‌محیطی می‌تواند احتمال مسمومیت را کاهش دهد و از سلامت خانواده و جامعه محافظت کند.
