مرکز مدیریت راهبردی افتا به سازمان‌ها و نهادهای ایرانی هشدار داده است که برای کاهش خطر اختلال در دسترسی به وب‌سایت‌ها و سرویس‌های آنلاین خود، انتقال خدمات دیجیتال از دامنه‌های بین‌المللی مانند com، net و org به دامنه ملی ir را در دستور کار قرار دهند. این هشدار با هدف حفظ تداوم خدمات دیجیتال و مقابله با احتمال محدودیت یا قطع دسترسی ناشی از تحریم‌های یک‌جانبه صادر شده است.
بر اساس اطلاعیه افتا، سازمان‌ها نباید به ثبت یک دامنه جدید بسنده کنند؛ بلکه لازم است تمام خدمات وابسته را به دامنه جدید منتقل کنند، پایداری سامانه‌ها را بسنجند، وابستگی‌های فنی و امنیتی را بررسی کنند و مخاطبان خود را از تغییر نشانی اینترنتی آگاه سازند. این مرکز برای اجرای این فرایند، نقشه‌راهی پنج‌مرحله‌ای ارائه کرده است.
چرا افتا خواستار انتقال وب‌سایت‌ها به دامنه ir شده است؟
مرکز مدیریت راهبردی افتا در هشدار عملیاتی خود اعلام کرده است که استفاده از دامنه‌های بین‌المللی می‌تواند سازمان‌های ایرانی را در معرض خطر محدودیت‌های خارجی قرار دهد. بر اساس این هشدار، در صورت اعمال محدودیت یا قطع دسترسی به دامنه‌های بین‌المللی، ممکن است سازمان‌ها به‌طور ناگهانی امکان دسترسی کاربران به پورتال‌ها و خدمات اینترنتی خود را از دست بدهند.
دامنه اینترنتی یکی از اجزای اصلی هویت آنلاین هر سازمان است. کاربران از طریق دامنه به وب‌سایت، سامانه‌های خدماتی و برخی درگاه‌های ارتباطی دسترسی پیدا می‌کنند. بنابراین، بروز اختلال در مدیریت یا دسترس‌پذیری دامنه می‌تواند ارتباط کاربران با خدمات سازمان را مختل کند؛ حتی اگر سرورها و اطلاعات اصلی همچنان فعال باشند.
افتا بر ضرورت حفظ دسترس‌پذیری سکوهای آنلاین در سطح ملی تأکید کرده و از مدیران فناوری اطلاعات و امنیت سایبری خواسته است اقدامات لازم را به‌صورت پیش‌دستانه انجام دهند. هدف این رویکرد آن است که سازمان‌ها پیش از بروز اختلال احتمالی، برای ادامه ارائه خدمات خود آمادگی داشته باشند.
نقشه‌راه پنج‌مرحله‌ای افتا برای انتقال دامنه
بر اساس توصیه‌های افتا، انتقال وب‌سایت‌ها به دامنه ملی باید با برنامه‌ریزی فنی و امنیتی انجام شود. این فرایند پنج مرحله اصلی دارد که از ثبت قانونی دامنه جدید آغاز می‌شود و تا آزمایش سامانه‌ها و اطلاع‌رسانی به مخاطبان ادامه پیدا می‌کند.
۱. ثبت دامنه ir به نام خود سازمان
نخستین مرحله، ثبت دامنه ملی ir با مالکیت حقوقی خود سازمان است. افتا تأکید کرده است که دامنه باید با شناسه و اطلاعات حقوقی سازمان ثبت شود و مالکیت آن به اشخاص حقیقی واگذار نشود.
ثبت دامنه به نام سازمان، به شفافیت مالکیت و مدیریت دسترسی‌های مرتبط کمک می‌کند. در مقابل، اگر دامنه به نام یکی از کارکنان یا اشخاص خارج از ساختار حقوقی سازمان ثبت شده باشد، تغییر مسئولیت‌ها یا بروز اختلاف می‌تواند فرایند مدیریت آن را پیچیده‌تر کند.
سازمان‌ها باید علاوه بر ثبت دامنه، اطلاعات مالکیت، دسترسی مدیریتی و مسئولیت نگهداری آن را نیز مشخص کنند. این موضوع به‌ویژه برای نهادهایی که خدمات عمومی یا سامانه‌های حساس ارائه می‌دهند، اهمیت دارد.
۲. انتقال کامل خدمات و آزمایش پایداری
پس از ثبت دامنه جدید، باید تمام خدمات و سرویس‌های وابسته به وب‌سایت روی آن راه‌اندازی شوند. این مرحله صرفاً به نمایش صفحه اصلی محدود نیست؛ بلکه لازم است زیرسامانه‌ها، پیوندها و قابلیت‌های مختلف وب‌سایت نیز به‌درستی کار کنند.
افتا انجام آزمایش‌های یکپارچگی (Integration Testing) و بررسی دسترس‌پذیری همه زیرسامانه‌ها و لینک‌ها را ضروری دانسته است. این آزمایش‌ها کمک می‌کنند مشخص شود که اجزای مختلف سامانه پس از تغییر دامنه همچنان به‌درستی با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند.
برای مثال، اگر یک وب‌سایت از سامانه ورود کاربران، درگاه پرداخت، سرویس دریافت اطلاعات یا رابط برنامه‌نویسی کاربردی استفاده کند، باید عملکرد این اجزا پس از مهاجرت بررسی شود. انتقال دامنه بدون آزمایش کامل ممکن است باعث شود برخی قابلیت‌ها از کار بیفتند، حتی اگر صفحه اصلی وب‌سایت به‌درستی باز شود.
۳. هدایت دائمی کاربران با ریدایرکت HTTP 301
مرحله سوم، هدایت ترافیک دامنه قبلی به دامنه جدید از طریق ریدایرکت دائمی HTTP 301 است. این روش به مرورگرها و موتورهای جست‌وجو اعلام می‌کند که نشانی یک صفحه به‌صورت دائمی تغییر کرده است.
هدف از این اقدام، کاهش سردرگمی کاربران و جلوگیری از هدر رفتن بخشی از ترافیک ورودی وب‌سایت است. اگر کاربری همچنان از نشانی قدیمی استفاده کند یا پیوندی از وب‌سایت قبلی در اختیار داشته باشد، هدایت مناسب می‌تواند او را به نشانی جدید برساند.
با این حال، اجرای ریدایرکت به این شرط وابسته است که سازمان همچنان مالکیت و دسترسی مدیریتی دامنه قبلی را در اختیار داشته باشد. اگر دسترسی به دامنه قدیمی از بین برود، امکان اعمال تغییرات لازم روی آن نیز ممکن است وجود نداشته باشد.
به همین دلیل، سازمان‌ها باید در زمان برنامه‌ریزی مهاجرت مشخص کنند که تا چه زمانی می‌توانند دامنه قبلی را مدیریت کنند و برای حفظ دسترسی کاربران به صفحات مهم، چه اقداماتی لازم است.
۴. بازبینی وابستگی‌های فنی و امنیتی
یکی از مهمترین مراحل انتقال دامنه، شناسایی وابستگی‌های فنی و امنیتی است. افتا از سازمان‌ها خواسته است مواردی مانند رکوردهای DNSSEC، گواهی‌نامه‌های TLS/SSL، سرورهای ایمیل سازمانی، توکن‌های احراز هویت متمرکز، رابط‌های برنامه‌نویسی کاربردی (API) و سازوکارهای نگاشت خارجی را بررسی کنند.
تغییر دامنه ممکن است بر نحوه ارتباط بخش‌های مختلف یک سامانه تأثیر بگذارد. برای نمونه، اگر یک سرویس احراز هویت فقط دامنه قبلی را به‌عنوان نشانی مجاز بشناسد، انتقال وب‌سایت بدون اصلاح تنظیمات می‌تواند ورود کاربران را مختل کند. همچنین، گواهی‌نامه‌های امنیتی باید برای نام دامنه جدید معتبر باشند تا ارتباط امن کاربران با وب‌سایت برقرار شود.
در بخش ایمیل نیز لازم است تنظیمات مرتبط با دامنه جدید بررسی شوند. تغییر دامنه وب‌سایت به‌تنهایی به معنای انتقال خودکار سرویس ایمیل نیست و سازمان باید تنظیمات و وابستگی‌های این سرویس را جداگانه مدیریت کند.
افتا همچنین بر شناسایی نقاط شکست منفرد (Single Point of Failure) تأکید کرده است. منظور از این اصطلاح، بخشی از زیرساخت است که خرابی آن می‌تواند عملکرد کل سامانه یا بخش مهمی از خدمات را مختل کند. شناسایی چنین نقاطی به سازمان‌ها کمک می‌کند وابستگی‌های پرخطر را کاهش دهند و برای ادامه فعالیت در شرایط اختلال آماده‌تر باشند.
۵. اطلاع‌رسانی رسمی به مخاطبان و شرکای تجاری
آخرین مرحله در نقشه‌راه افتا، اطلاع‌رسانی درباره تغییر دامنه است. سازمان‌ها باید از طریق کانال‌های رسمی خود، کاربران، ذی‌نفعان، همکاران و شرکای تجاری را از نشانی جدید وب‌سایت و سرویس‌های آنلاین آگاه کنند.
اطلاع‌رسانی مناسب می‌تواند احتمال سردرگمی کاربران را کاهش دهد و از ادامه استفاده ناخواسته از نشانی‌های قدیمی جلوگیری کند. انتشار اطلاعیه در وب‌سایت رسمی، شبکه‌های اجتماعی سازمان و سایر کانال‌های ارتباطی معتبر، از روش‌هایی است که می‌تواند برای معرفی دامنه جدید به کار گرفته شود.
همچنین بهتر است واحدهای مختلف سازمان، از جمله پشتیبانی کاربران، روابط عمومی و فناوری اطلاعات، از زمان اجرای مهاجرت و تغییرات ایجادشده اطلاع داشته باشند تا بتوانند به پرسش‌ها و مشکلات احتمالی پاسخ دهند.
چرا ثبت دامنه ir به‌تنهایی کافی نیست؟
یکی از نکات مهم در هشدار افتا این است که ثبت دامنه جدید، به‌تنهایی تضمین‌کننده تداوم خدمات دیجیتال نیست. اگر وب‌سایت فقط روی دامنه جدید ثبت شود، اما زیرسامانه‌ها، گواهی‌نامه‌ها، سرویس‌های احراز هویت و سایر وابستگی‌ها همچنان به تنظیمات قبلی متکی باشند، احتمال بروز اختلال وجود دارد.
به همین دلیل، افتا خواستار اجرای چرخه کامل مهاجرت شده است؛ چرخه‌ای که شامل انتقال خدمات، آزمایش عملکرد، بررسی وابستگی‌های فنی، سنجش شاخص‌های دسترس‌پذیری و انجام آزمایش‌های بازیابی می‌شود.
شاخص‌های سطح توافق دسترس‌پذیری (Availability SLAs) معیارهایی برای ارزیابی میزان در دسترس بودن یک سرویس هستند. بررسی این شاخص‌ها به سازمان کمک می‌کند عملکرد سامانه را پیش و پس از مهاجرت مقایسه کند و متوجه شود آیا کیفیت ارائه خدمات حفظ شده است یا خیر.
آزمایش بازیابی نیز برای بررسی توانایی بازگرداندن خدمات پس از اختلال انجام می‌شود. این آزمایش‌ها می‌توانند ضعف‌های احتمالی در برنامه‌های تداوم کسب‌وکار و بازیابی سامانه‌ها را آشکار کنند و به سازمان فرصت دهند پیش از وقوع یک بحران واقعی، مشکلات را برطرف کند.
گزارش پیشرفت به افتا برای سازمان‌های دارای زیرساخت حیاتی
در پایان اطلاعیه، افتا از دستگاه‌ها و سازمان‌های دارای زیرساخت حیاتی خواسته است گزارش پیشرفت اقدامات و نتایج اجرای آنها را به این مرکز ارسال کنند. هدف از این درخواست، رصد وضعیت کلی سازمان‌ها و هماهنگی بهتر برنامه‌های صیانت سایبری عنوان شده است.
ارسال گزارش پیشرفت می‌تواند به ارزیابی میزان آمادگی سازمان‌ها برای اجرای توصیه‌های مطرح‌شده کمک کند. با این حال، جزئیات قالب گزارش، مهلت دقیق ارسال و شیوه ارزیابی در متن ارائه‌شده مشخص نشده است؛ بنابراین، سازمان‌ها باید برای اطلاع از الزامات اجرایی تکمیلی به اطلاعیه‌ها و دستورالعمل‌های رسمی افتا مراجعه کنند.
جمع‌بندی؛ مهاجرت دامنه باید بخشی از برنامه تداوم خدمات باشد
هشدار مرکز مدیریت راهبردی افتا درباره انتقال وب‌سایت‌ها و خدمات آنلاین سازمان‌های ایرانی به دامنه ملی ir، بر ضرورت آمادگی در برابر اختلال‌های احتمالی ناشی از محدودیت‌های خارجی تمرکز دارد. این مرکز برای کاهش خطر قطع دسترسی، پنج اقدام اصلی را پیشنهاد کرده است: ثبت دامنه به نام سازمان، انتقال کامل خدمات و آزمایش پایداری، هدایت دائمی ترافیک دامنه قبلی، بازبینی وابستگی‌های فنی و امنیتی و اطلاع‌رسانی رسمی به مخاطبان.
اجرای موفق این برنامه به هماهنگی میان مدیران فناوری اطلاعات، کارشناسان امنیت سایبری، تیم‌های توسعه و واحدهای ارتباطی سازمان نیاز دارد. همچنین، استفاده از دامنه ملی به‌تنهایی همه خطرهای فنی یا امنیتی را از بین نمی‌برد؛ تداوم خدمات به مدیریت صحیح زیرساخت، کنترل دسترسی‌ها، آزمایش بازیابی و کاهش وابستگی‌های پرخطر نیز وابسته است.
