چرا شعرهایی مانند «آی آدم‌ها» و «تو را من چشم در راهم» از نیما یوشیج در میان مخاطبان شعر فارسی شناخته‌شده‌تر از منظومه «افسانه» هستند؟ عیسی امن‌خانی، نویسنده و استاد دانشگاه، معتقد است اگرچه حضور برخی اشعار نیما در کتاب‌های درسی و زبان ساده‌تر و منسجم‌تر آنها در میزان شهرتشان مؤثر بوده، اما دلیل اصلی این تفاوت را باید در جهان‌نگری و اندیشه‌های پشت این آثار جست‌وجو کرد؛ تفاوتی که به باور او ریشه در دو دوره فکری نیما، یعنی دوره رمانتیک و دوره گرایش به اندیشه‌های چپ، دارد.
دلایل شهرت بیشتر «آی آدم‌ها» و «تو را من چشم در راهم»
عیسی امن‌خانی در گفت‌وگو با ایسنا به مناسبت زادروز نیما یوشیج، ۲۱ آبان ۱۲۷۶، درباره تفاوت میزان شهرت شعرهای او گفت: بخشی از شناخته‌شدن شعرهایی مانند «آی آدم‌ها» و «تو را من چشم در راهم» به حضور آنها در کتاب‌های درسی بازمی‌گردد، اما این موضوع تمام ماجرا نیست.
به گفته او، این شعرها و حتی شعر «ققنوس» در مقایسه با «افسانه» زبان ساده‌تر و ساختار منسجم‌تری دارند. همین ویژگی باعث شده مخاطبان ارتباط آسان‌تری با آنها برقرار کنند و بیشتر به خواندنشان علاقه‌مند شوند.
آیا همه اشعار نیما از نظر زیبایی‌شناختی یکسان هستند؟
امن‌خانی با اشاره به دیدگاهی درباره زیبایی‌شناسی آثار نیما، مبنی بر اینکه شاید تنها ۱۰ درصد از اشعار او زیبا و خواندنی باشند، گفت با این ارزیابی موافق است. از نظر او، بسیاری از شعرهای نیما با هدف آزمودن ایده‌های تازه سروده شده‌اند و به همین دلیل بیشتر جنبه آزمایشی دارند.
او برای توضیح این موضوع به شعر «هست شب» اشاره کرد و گفت نیما این شعر را برای آزمودن ایده‌ای تازه در دو وزن سروده است. به باور امن‌خانی، آثاری که با چنین هدفی نوشته می‌شوند، لزوماً از نظر زیبایی‌شناختی در سطح شعرهایی مانند «آی آدم‌ها» و «تو را من چشم در راهم» قرار نمی‌گیرند.
دو دوره فکری نیما؛ از رمانتیسم تا اندیشه‌های چپ
این استاد دانشگاه دلیل اصلی تفاوت در میزان توجه مخاطبان به «افسانه» و شعرهای مشهورتر نیما را در جهان‌نگری نهفته در این آثار می‌داند. او حیات فکری نیما را به دو دوره تقسیم می‌کند:
- دوره نخست؛ گرایش رمانتیک: از سال‌های جوانی تا حدود سال ۱۳۱۰ که اندیشه‌های رمانتیک بر نگاه و آثار نیما تأثیر داشتند.
- دوره دوم؛ گرایش به اندیشه‌های چپ: از حدود سال ۱۳۱۰ تا پایان عمر که تفکرات چپ و مارکسیستی در جهان‌بینی و شعر او تأثیر بیشتری پیدا کردند.
امن‌خانی توضیح می‌دهد که نیما در دوره نخست، مانند بسیاری از رمانتیک‌های اروپایی، به ابهام، راز و ناشناختگی علاقه داشت. رمانتیسم در واکنش به روشنگری شکل گرفته بود؛ جریانی که بر روشن‌کردن ابعاد مختلف جهان تأکید می‌کرد. در مقابل، رمانتیک‌ها راز و ابهام را بخشی از ذات جهان و سرچشمه زیبایی می‌دانستند.
چرا «افسانه» شعری رازآلود و مبهم است؟
به باور امن‌خانی، تأثیر جهان‌بینی رمانتیک نیما را می‌توان به‌روشنی در شعر «افسانه» مشاهده کرد. ابهام در این اثر از نوع پیچیدگی‌هایی نیست که با ابزارهای بلاغی و تفسیرهای متداول ادبی به‌طور کامل برطرف شود.
او میان ابهام در شعر «افسانه» و پیچیدگی آثار شاعران کلاسیک مانند خاقانی تفاوت قائل است. به گفته او، ابهام در بسیاری از شعرهای کلاسیک سرانجام قابل گشودن است، اما در «افسانه» برخی رازها تا پایان ناگشوده باقی می‌مانند. برای نمونه، هویت و شخصیت افسانه در طول شعر به‌طور کامل روشن نمی‌شود و این رازآلودگی تا پایان اثر ادامه دارد.
از نگاه این پژوهشگر، همین ویژگی با جهان‌بینی رمانتیک هماهنگ است؛ جهانی که در آن ابهام و رازگونگی نه نقص، بلکه بخشی از شکوه و زیبایی به شمار می‌روند.
پایان باز «افسانه» و فاصله مخاطب با این شعر
امن‌خانی معتقد است بسیاری از خوانندگان فارسی‌زبان به شعرهایی عادت دارند که در پایان، ابهام‌هایشان برطرف شود و معنای بخش‌های پیچیده آنها آشکار شود. به همین دلیل، هنگام خواندن شعرهای کلاسیک معمولاً انتظار دارند گره‌های معنایی سرانجام باز شوند.
اما «افسانه» چنین انتظاری را برآورده نمی‌کند. پایان باز و رازهای حل‌نشده این منظومه ممکن است برای بخشی از مخاطبان ناآشنا و حتی دشوار باشد. از نظر امن‌خانی، همین تفاوت در شیوه مواجهه با ابهام یکی از عوامل کمتر خوانده‌شدن «افسانه» در مقایسه با برخی دیگر از آثار نیما است.
تأثیر گرایش نیما به مارکسیسم بر زبان شعر
به گفته امن‌خانی، با گرایش نیما به مارکسیسم، هرچند او هرگز عضو احزاب چپ و مارکسیستی نشد، تغییراتی در شعر و نظریه ادبی او پدید آمد. یکی از این تغییرات، کاهش شدت ابهام در آثارش بود.
او توضیح می‌دهد که نیما در این دوره، مانند مارکسیست‌ها، هدایت فرودستان جامعه را رسالت خود می‌دانست. از این منظر، لازم بود شعر او برای مخاطبان قابل‌فهم‌تر باشد و زبان و ساختاری داشته باشد که ارتباط با آن دشوار نباشد.
در نتیجه، به باور این استاد دانشگاه، ابهام در شعرهای این دوره نسبت به «افسانه» کمتر شد. شعرهایی مانند «آی آدم‌ها» و «تو را من چشم در راهم» نیز در همین دوره سروده شدند و به دلیل زبان روشن‌تر و ساختار منسجم‌تر، برای طیف گسترده‌تری از خوانندگان پذیرفتنی بودند.
سه دلیل اصلی تفاوت شهرت شعرهای نیما
امن‌خانی در جمع‌بندی دیدگاه خود، سه عامل را در شناخته‌شدن بیشتر شعرهایی مانند «آی آدم‌ها» و «تو را من چشم در راهم» مؤثر می‌داند:
- حضور در کتاب‌های درسی و مجموعه‌های شعر: قرارگرفتن این آثار در کتاب‌های درسی مدارس و منتخبات شعر معاصر باعث شده مخاطبان بیشتر با آنها آشنا شوند.
- سادگی زبان و انسجام ساختار: این شعرها در مقایسه با «افسانه» زبان و ساختار ساده‌تر و منسجم‌تری دارند و ارتباط با آنها برای خوانندگان آسان‌تر است.
- تفاوت جهان‌نگری: مهمترین دلیل از نظر امن‌خانی، تفاوت اندیشه‌های پشت این آثار است. جهان‌بینی رمانتیک «افسانه» به ابهام و راز اهمیت می‌دهد، درحالی‌که جهان‌نگری چپ و مارکسیستی در شعرهای دوره بعد، زمینه را برای کاهش ابهام و بیان روشن‌تر فراهم می‌کند.
بر اساس تحلیل عیسی امن‌خانی، تفاوت شهرت «افسانه» با شعرهایی مانند «آی آدم‌ها» تنها به دشواری زبان یا میزان حضور آنها در کتاب‌های درسی محدود نمی‌شود؛ بلکه باید آن را در تحول فکری نیما یوشیج و تفاوت جهان‌بینی حاکم بر دو دوره زندگی ادبی او نیز جست‌وجو کرد.
